Axolotl، چې د مکسیکو د سلامانډر یو ډول دی، کولی شي خپل له لاسونو او پښو، سترګو، د دماغ ځینې برخو او د thymus غډۍ (چې یو فعال ارګان دی) څخه وروسته چې په بشپړه توګه لرې شي، بیا رغښتیا ومومي [1, 2].

دا بیولوژیکي وړتیا خورا مهمه ده ځکه چې دا د انسانو د طب لپاره یو پلان وړاندې کوي. څیڅونکي دا څیڅي چې څنګه دا پروسې کولی شي د سرطان په درملنو کې د لویو پرمختګونو، د anitbiotic-resistant باکټریو سره مبارزې او د نسجونو د بیا رغښتیا د طب په پرمختیا کې مرسته وکړي [1, 3, 4].

*Ambystoma mexicanum* چې د مکسیکو د Xochimilco د ډیګانو اصلي اوسېدونکی دی، یوازې یو سیمه ییز نښه نه دی [2]. د دې ځانګړې بیولوژۍ له امله، دا ډول کولی شي پیچلي ارګانونه بیري کړي چې په نورو vertebrates کې یوځل له لاسه ورکېدو وروسته د تل لپاره له منزله وي. د ډسمبر 2025 په لړګونو کې راپور شوی اخیر موندنه د دې حیوان د functional thymus (چې د دفاعي سیسټم لپاره یو حیوي ارګان دی) د بیا رغښتیا وړتیا په توګه وړاندې کړې [2].

د می 2026 په لړګونو کې د څیړنو په ادامه، د سلامانډر د خپل دماغ د بیا رغښتیا وړتیا باندې تمرکز شوی [3]. دا وړتیا ساینس پوهانو سره د دماغ د تکامل په اړه د پټو رازونو په افشا کولو او په نورو ډولونو کې د neural repair (عصبي ترمیم) د احتمالاتو په اړه مرسته کوي [4].

که څه هم axolotl په لابراتوار کې د بیا رغښتیا یو لوی مرکز دی، خو د دې طبیعي چاپېرتیا په اړه اندېښنې شته. دا ډول په خپل اصلي مکسیکاني چاپېرتیا کې د نسل د ختمې له خطر سره وړاندام面对 دی [2]. ساینس پوهان په ټوله نړۍ کې لابراتواراتي څیړنې ترسره کوي ترڅو ډاډه شي چې د دې ډول بیولوژیکي رازونه تر هغه چې له طبیعي ژوند څخه ورک شي، নথিوي او درک شي.

طبي څیڅونکي په ځانګړې توګه د هغو سیلولي میکانیزمونو ته علاقه مند دي چې د بیا رغښتیا پروسې پر مهال د زخمونو د غوټو یا scarring مخه نیسي. په انسانانو کې، ټپونه معمولاً د scar tissue (زخمي نسج) سبب ګرځي، چې د ارګانو د بیا رغښتیا مخه نیسي. Axolotl د دې عکس العمل څخه ډډه کوي، چې د ورک شویو برخو د بې عیبه جایګیزۍ لاره خلاصوي [3, 4].

“Axolotl کولی شي خپل له لاسونو او پښو، سترګو، د دماغ ځینې برخې او حتی یو فعال thymus بیري کړي.”

د axolotl وړتیا چې د مرکزي عصبي سیسټم پیچلي نسجونه او دفاعي ارګانونه بیري کړي، دا ښيي چې د بیا رغښتیا لپاره جنیاتیکي لارښوونې په طبیعت کې شته او ممکن په mammals (شيریزو) کې خاموش یا suppressed وي. که ساینس پوهان هغه trigger-ونه پیپیل کړي چې axolotl ته اجازه ورکوي د scarring څخه تیره شي او د نسجونو بیا رغښتیا پیل کړي، نو دا کولی شي د انسانانو کې د دماغ د تخریبیدونکو ناروغیو او د ارګانو د ناکامۍ د درملنې په لاره کې بنسټیز بدلون راولي.