د نیویارک اکواریوم (New York Aquarium) څیړونکو د مې 2026 کال په یو راپور کې ولیدل چې دوه بیلوګا مښتانه د آیینې د ازموینې پر مهال داسې چلندونه ښکاره کوي چې ممکن د ځان پیژندلو نښې وي [1, 2].
دا څیړنه ځکه مهمه ده چې ځان-پوهاوی یو پیچلی ذهني صفت دی. په cetaceans (مښتانو او ډولفینانو) کې د دې پیژندنه ساینسستانو سره د ذکاوت په تکامل او د سمندري mammals د ذهني وړتیاو پوهیدو کې مرسته کوي.
دا څیړنه په دوه ځانګړو مښتانو، نتاشا (Natasha) او د هغې لور مارس (Maris) باندې تمرکز کړی و [2]. څیړونکو د یوې دوه اړخیزې آیینې څخه ګټه اخیستله ترڅو وګورې چې دا حیوانات څنګه د خپلو انعکاساتو سره عکس العمل ښکاره کوي. راپورونو potrivit، مښتانو د شیشې وړاندې داسې چلندونه وکړل چې وړاندیز کوي دوی دا تصویر د بل حیوان پر ځای د خپل ځان په توګه پیژندلی دی [1, 2].
دا ډول تجربې د 'آیینه ازموینې' (mirror test) څخه ګټه اخلي، چې یو معیاري رواني وسیله ده او د دې لپاره کارول کیږي چې معلومه شي آیا یو حیوان د ځان مفهوم لري که نه. سره له دې چې ډیری ډولونه دا ازموینه له دې امله ناکامه کوي چې د انعکاس وړاندې د یو اجنبي په څیر د تېزۍ یا کنجوسۍ احساس کوي، خو د نتاشا او مارس چلندونه د پروسس کولو د یوې بلې کچې وړاندیز کوي.
دا څیړنې په نیویارک کې ترسره شوې، چیرې چې د اکواریوم ټیم هڅه کول د هغو ډولونو لېست پراخ کړي چې د ځان پیژندلو وړتیا لري [1, 2]. دا څیړنه د مښتانو د پیچلې ټولنیزې او ذهني ژوند په اړه د شته شواهدو په ډیرولو کې مرسته کوي.
که څه هم پایلې هیلهبخته دي، خو د آیینې ازموینه لاهم د بیولوژیسټانو ترمنځ د بحث موضوع ده. ځینې استدلال کوي چې بصري پیژندنه د شعور د اندازه کولو یوازینه لاره نه ده، په ځانګړې توګه د هغو ډولونو لپاره چې د خپل چاپيروال پیژندلو لپاره په ډیره توګه په غږ او echolocation تکیه کوي [2].
“بیلوګا مښتانو داسې چلندونه ښکاره کړل چې ممکن د ځان پیژندلو نښې وي.”
د بیلوګا مښتانو د آیینې ازموینه د پاس کولو احتمالي وړتیا وړاندیز کوي چې لوړې ذهني وړتیاګانې یوازې primates او ځینو خشکیزه mammals ته محدودې نه دي. که دا تایید شي، نو دا ښیي چې د ځان-پوهاوي بیولوژیکي اړتیاوې کولی شي په آبی چاپيروال کې په خپل ډول تکامل ومومي، چې ممکن د cetaceans د ذهني خپلواکۍ په اړه د ساتنې متخصصینو او اخلاقو پوهانو نظرونه بدل کړي.
