په فرانسو-ژبانه افریقا کې رسنیزې ادارې او وګړي د دې په اړه بحث کوي چې د غلط معلوماتو د خپرېدو په وړاندې د مبارزې اصلي مسؤلیت په څوک دی.
دا شخاره د ډیموکراسۍ د استقامت په برخه کې یو مهم فشار څرګندوي. کهنۍ که دا بار یوازې پر رسنیو واوخته، نو د دې خطر شته چې د مرکزیت شوي 'حقایق-وایونکو' باندې تکیه رامنځته شي؛ او که دا مسؤلیت پر وګړو واوخته، نو د رسنیزو مهارتونو (media literacy) نشتوالی ممکن خلک د پیچلې پروپاګنډې وړاندې زیانمن کړي.
په سینیګال کې، ځايي حقایق-څېړونکي (fact-checkers) ډېری وخت په Wolof ژبه کار کوي ترڅو هغه 80٪ نفوس ته ورسېږي چې دا ژبه پوهېږي [1]. دا سیمه-بڼه چلند د Plateforme africaine des fact-checkers francophones (PAFF) په څیر د ګروپونو د هغې پراخې هڅو برخه ده چې د معلوماتو اکوسیستم خوندي کړي. خو د دې هڅو اغېزمنتیا ډېری وخت د سیاسي فشارونو له امله خنډېږي.
د DW لخوا سپانسر شوی یو سروې په 12 فرانسو-ژبانه افریقایي هیوادونو کې 312 د حقایقو د څېړنې پروژېCobered کړې [2]. موندنې د ژورنالیسټیکي خپلواکۍ لپاره یوه لویه ننګانه ښکاره کړه، چې چیرې 68٪ حقایق-څېړونکو ویل چې دوی د دې لپاره فشار احساس کړی چې خپل کار د حکومت له روایتونو سره همغږ کړي [3].
Fatou Diéry Diagne، چې یوه ژورنالیسټه او حقایق-څېړونکې ده، ویلي: « Le fact‑checking ne peut pas se substituer à la responsabilité citoyenne » [4]. د هغې موقف وړاندیز کوي چې که څه هم رسنیزې وسیلې ګټورې دي، خو د درغوني خبرونو پر وړاندې وروستۍ دفاع د فرد انتقادي فکر دی.
نور متخصصین خبرداری ورکوي چې د دولت لخوا سپانسر شوی تصدیق یو دوه سره توره کېدای شي. که څه هم ځینې استدلال کوي چې حکومتي ملاتړ د حقایقو د څېړنې رسون او سرچینې زیادوي، خو نور یې د پروپاګنډې د خطر په توګه ګڼي. ډاکټر Elena Rossi، چې د رسنیزو اخلاګاتو متخصصې ده، ویلي: « کله چې د حقایقو څېړنه د حکومتونو لخوا تمویل یا هدایت کیږي، نو د رسنیو د یوې خپلواکې څارونکي (watchdog) په توګه رول له منځه ځي » [5].
دا فشار د تصدیق د میتودولوژۍ تر کچې رسېدلی دی. ځینې استدلال کوي چې رسنیزې ادارې ی唯一 هغه entity دي چې د دفاع د لومړۍ کرښې په توګه د عمل لپاره سرچینې لري. برعکس، اکاډیمیک نظریات وړاندیز کوي چې یوازې وسیلې کافي نه دي. پروفیسور Marc Lévy ویلي: « Fact‑checking یوه وسیله ده، نه د عینیت (objectivity) ضمانت؛ مخاطبین باید لا هم په انتقادي ډول پکې ښکاره شي » [6].
“« Le fact‑checking ne peut pas se substituer à la responsabilité citoyenne »”
په فرانسو-ژبانه افریقا کې دا مبارزه یو نړیوال بدلون منعکس کوي چې چیرې 'ریاست' یا 'حقایق' Increasingly تر بحث لاندې دي. د حکومت لخوا تمویل شوی حقایق-څېړنه یو تناقض رامنځته کوي: هغه ادارې چې ډېری وخت د دولتي پروپاګنډې د خپرولو مسؤلې وي، اوس د حقیقت د فیصله کوونکو په توګه ځای پر ځای کیږي. دا ښيي چې پرته له خپلواکې تمویل او پراخې رسنیزو مهارتونو، تخنیکي حقایق-څېړنه به د غلط معلوماتو په مخه کې د خنډ په ځای د سیاسي کنټرول وسیله وګرځي.
