د یورانیوم تاریخ: له نادره معدنياتو څخه تر هستوي انرژۍ پورې

جرمني کیمیاګر مارتن هاینرېک کلاپروټ (Martin Heinrich Klaproth) په 1789 کال کې د یورانیوم عنصر په لومړیو کشف کړ ^[1].

دې کشف یو نادره معدنیات په یو مهم نړیوال ресурс بدل کړل، چې د هستوي انرژۍ او د نړۍ د ترټولو تخریب کونکو وسلو menciptونه یې ممکن کړل.

کلاپروټ د سوئټسرلېنډ په بازل (Basel) کې د یوې د یورانیټ (uraninite) کان د نمونې د تحلیل څخه وروسته دا عنصر پیژندلی ^[1]. وروستۍ تحلیلونه په جرمني کې د هاملین پوهنځ (Hamelin University) په لابراتوارونو کې ترسره شول ^[1]. د یوې پیریډ څخه ډیر وخت لپاره، یورانیوم یوازې یو علمي کنجکاو پاتې و، ترڅو چې د 20 مېړیکې پیړۍ په پیلاو کې څیړونکو د دې استخراج او غني کولو لپاره پرمختللې طریقې رامنځته کړې ^[1].

ساینتیستانو، چې ارنسټ ردر فورډ (Ernest Rutherford) اوډیوارډ ټیلر (Edward Teller) پکې شامل وو، وروسته د دې عنصر او د هغه د Anwendungen په اړه پوهه پراخه کړه ^[1]. د دوی کار د اټوم په ځانګړتیاوو تمرکز کړ، چې په پای کې یې د 235U د fissile isotope پیژندنه وکړه ^[1]. دا ځانګړی ایزوتوپ هغه کاتالیزست (catalyst) دی چې هستوي fission یا اټوم د ویشلو پروسه ممکنوي، ترڅو پراخه انرژۍ خوشه کړي.

یورانیوم په 1942 کال کې د امریکا د هستوي پروګرام مرکزي محور وګرځید ^[1]. دا هڅه، چې د مانهټن پروژې (Manhattan Project) په نوم یاده کیږي، هدف یې د 235U ایزوتوپ د ځواک څخه ګټه اخیستل وو ترڅو لومړۍ اتومي بمونه جوړ کړي ^[1]. دې پروژې د یورانیوم د یو لابراتوار specimen څخه د یو ستراتیژیکې نظامي اثاثې ته بدلون چټک کړ.

د وسلو څخه پرته، د یورانیوم د fission کنټرول کولو وړتیا د هستوي بریښنا پلانتونو پراختیا ته لار开了. دا تاسیسات د کنټرول شویو هستوي عکسونو له لارې د تودوخې په تولیدولو سره د ټیټې کاربون انرژۍ یو سرچینه وړاندې کوي ^[1]. دا عنصر په اټومي نمبر 92 سره پیژندل کیږي ^[1].