فزیکپوه Jim Al-Khalili ساینس او د توطیې نظریې ترمنځ توپیر څرګند کړ

فزیکپوه Jim Al-Khalili په لندن کې د New Scientist Live په جریان کې وویل چې د علمي کړنیو او د توطیې نظریو (conspiracy-theory) د فکر کولو ترمنځ توپیر شته ^[1].

دا توپیر په هغه وخت کې خورا مهم دی چې عامه خلک په زیاتډه توګه د حقیقت او شواهدو په اړه د متضاد ادعاوو سره مخ کیږي. Al-Khalili د دې تعریفولو سره چې یو ساینتیست ته څه شی "ښه" کوي، دا موضوع بیان کړه چې څنګه علمي میتود د هغو ذهني دامونو پر وړاندې ساتنه کوي چې ډیری وخت د توطیې نظریې رامنځته کوي.

Al-Khalili، چې په ब्रिटانیا کې د University of Surrey کې د ساینس اړیکو متخصص دی، له دې مراسمو څخه ګټه واخیسته ترڅو د شواهدو او پایلو ترمنځ اړیکه روښانه کړي ^[1]. هغه وویل چې که څه هم ساینتیستان او د توطیې نظریې وړاندې کوونکي دواړه ممکن یوې ډاټا (data) ته وګوري، خو د دې ډاټا په وړاندې د دوی چلند په بنسټیزه توګه توپیر لري.

یو ښه ساینتیست د داسې شواهدو په لټه وي چې ممکن د هغه خپله فرضیه رد کړي ^[1]. دا ډول اراده چې د غلط کیدو احتمال ومنل شي، د علمي میتود بنسټ دی؛ یو داسې پروسه چې د تېروتنو او تعصباتو د تصفیې لپاره ډیزاین شوې ده.

په مقابل کې، د توطیې نظریې فکر کول ډیری وخت له یوې مخکې ټاکل شوې پایلې څخه شاته خوا ته حرکت کوي ^[1]. د دې پرځای چې شواهد د یوې پایلې لور ته یې بوځي، نظریه‌ګزان یوازې هغه شواهد غوره کوي چې د دوی له موجوده باور سره ملګارتیا کوي. دا پروسه یو تړلی حلقه (closed loop) رامنځته کوي چې چیرې هیڅ ډول مخالف ډاټا نشي کولی پایله بدله کړي.

Al-Khalili وویل چې اصلي توپیر په دې کې دی چې یو څوک د غیر عادي یا ناپېلو (anomalies) مواردو سره څنګه چلند کوي. یو ساینتیست یو غیر منتظره پایله د یوې نظریې د اصلاح یا حذف کولو لپاره د یوې فرصتاً ګڼي ^[1]. خو د توطیې نظریګزان ډیری وخت همدا غیر عادي مورد د پټون یا یوې پټې اجنډې د بیشتر دلیل په توګه ګڼي.

په New Scientist Live کې وړاندیز شوې دا لکچر د یو یادونې په توګه کار وکړه چې ساینس یوازې د حقایقو مجموعه نه ده، بلکې د حذف کولو یو سخت‌ګیر پروسه ده ^[1]. د دې پروسې په تعقیب سره، څېړونکي کولی شي عینی حقیقت له قانع کوونکو خو بې اساس کیسو څخه جلا کړي.